ნარდის ისტორია
ნარდი ერთ-ერთი უძველესი სამაგიდო თამაშია, რომელსაც დღემდე თამაშობენ. აქ — სად შეიქმნა ნარდი, როგორ მოვიდა საქართველოში და რა ვიცით მის ისტორიაზე ზუსტად, რა კი ლეგენდად რჩება.
ითამაშე უფასოდრეგისტრაციისა და ჩამოტვირთვის გარეშე — პირდაპირ ბრაუზერში
უძველესი თამაშები კამათლით
თამაშები, სადაც ქვები დაფაზე კამათელზე მოსული რიცხვით მირბიან, ძველი წელთაღრიცხვის III ათასწლეულიდანაა ცნობილი. ყველაზე ცნობილი — მესოპოტამიური ურის სამეფო თამაშია: ურის სამეფო სამარხებში ნაპოვნი დაფა ბრიტანეთის მუზეუმში ინახება და დაახლოებით ძვ. წ. 2600–2400 წლებით თარიღდება. 2004 წელს არქეოლოგებმა აღმოსავლეთ ირანში, შაჰრ-ე სუხთეში („დამწვარი ქალაქი“), ქვებიანი დაფა იპოვეს — პრესამ მას „უძველესი ნარდი“ უწოდა, თუმცა მისი ველი სხვაგვარია. ეს ნარდის პირდაპირი წინაპრები არ არის, არამედ იმავე ოჯახის თამაშები.
რომაული ტაბულა
რომის იმპერიაში თამაშობდნენ ludus duodecim scriptorum-ს — „თორმეტი ხაზის თამაშს“, მოგვიანებით კი ტაბულას. ტაბულას უკვე 24 უჯრა და თითო მოთამაშეზე 15 ქვა ჰქონდა — როგორც დღეს. შემორჩა ბიზანტიის იმპერატორ ზენონის პარტიის აღწერაც (დაახლოებით 480 წელი): აგათია მირინელის ეპიგრამა მის წარუმატებელ გაგორებას არჩევს, რომელმაც მთელი პოზიცია დაანგრია. დღევანდელი ნარდისგან განსხვავება — სამი კამათელი და ქვები, რომლებიც თამაშს დაფის გარეთ იწყებდნენ.
სპარსული ლეგენდა
სპარსული გადმოცემით, ინდოეთის მეფემ შაჰ ხოსრო I ანუშირვანის კარზე ჭადრაკი გამოგზავნა და მისი წესების ამოხსნა მოითხოვა. ბრძენმა ბოზორგმეჰრმა წესები ამოხსნა და საპასუხოდ ახალი თამაში მოიგონა, რომელსაც სასანიანთა დინასტიის დამაარსებლის სახელი დაარქვა: ნევ-არდაშირ, „მამაცი არდაშირი“. ლეგენდა ჩაწერილია საშუალო სპარსულ ტრაქტატში ჭადრაკისა და ნარდის გამოგონებაზე და მოთხრობილია ფირდოუსის „შაჰნამეშიც“. სწორედ ამ სახელიდან მოდის სიტყვა „ნარდი“.
იმავე ტრაქტატში თამაში სამყაროს მოდელადაა აღწერილი: დაფა — დედამიწაა, 30 ქვა — თვის დღეები და ღამეები (15 ღია და 15 მუქი), მათი მოძრაობა კი — ვარსკვლავებისა და ცის მოძრაობა.
ითამაშე უფასოდრეგისტრაციისა და ჩამოტვირთვის გარეშე — პირდაპირ ბრაუზერში
კავკასია და საქართველო
სპარსეთიდან თამაში მთელ ახლო აღმოსავლეთში გავრცელდა: თურქული ტავლა, არაბული ტაულა, ისრაელის შეშ-ბეში, ბერძნული ტავლი. XVII საუკუნისთვის ნარდის სახელით მას საქართველოსა და აზერბაიჯანში იცნობდნენ. იქიდანაა გაგორებების სახელებიც — შაშ-ბეში, დუშაში, დუბარა — სპარსული და თურქული რიცხვითების ნაზავი.
საქართველოში ნარდი ეზოს, ოჯახისა და სუფრის თამაშია, და აქ ყველაზე ხშირად მოკლე ნარდს თამაშობენ — ქვის მოკვლით, ბარითა და კოქსით. რუსეთში, აზერბაიჯანსა და შუა აზიაში კი უფრო გავრცელებულია გრძელი ნარდი, ქვის მოკვლის გარეშე. ხელნაკეთი ხის დაფა ქართულ ოჯახში დღესაც პატივსაცემი საჩუქარია.
ბექგემონი
ევროპაში თამაში თავისი გზით განვითარდა. ინგლისური სიტყვა backgammon XVII საუკუნის შუა წლებში გაჩნდა, 1920-იან წლებში კი ნიუ-იორკის სათამაშო კლუბებში გაორმაგების კამათელი მოიგონეს, რამაც თამაში უფრო მწვავე გახადა. დღეს ბექგემონი, არსებითად, მოკლე ნარდია გაორმაგების კამათლით — ანუ იგივე თამაში, რომელსაც თბილისის ეზოებში თამაშობენ.
ნარდი დღეს
პარტიების დიდი ნაწილი დიდი ხანია ინტერნეტში გადავიდა: შეგიძლია ითამაშო მოწინააღმდეგესთან სხვა ქალაქიდან, მეგობართან ბმულით ან კომპიუტერთან. NARDEON-ში ორივე სახეობაა — ნარდი ონლაინ, უფასოდ და რეგისტრაციის გარეშე.
ხშირად დასმული კითხვები
ვინ მოიგონა ნარდი?
ზუსტად უცნობია. სპარსული ლეგენდით, თამაში ბრძენმა ბოზორგმეჰრმა მოიგონა შაჰ ხოსრო I-ის კარზე, ინდოეთიდან გამოგზავნილი ჭადრაკის საპასუხოდ. მაგრამ მსგავსი თამაშები კამათლით ათასობით წლით ადრეც არსებობდა.
საიდან მოდის სიტყვა „ნარდი“?
საშუალო სპარსული სახელიდან ნევ-არდაშირ — „მამაცი არდაშირი“, სასანიანთა დინასტიის დამაარსებლის, არდაშირ I-ის პატივსაცემად.
რამდენი ხანია, რაც საქართველოში ნარდს თამაშობენ?
XVII საუკუნისთვის თამაში „ნარდის“ სახელით უკვე ცნობილი იყო საქართველოსა და აზერბაიჯანში. სპარსეთიდან ის მთელ ახლო აღმოსავლეთსა და კავკასიაში გავრცელდა.
განახლდა: 24 ოქტომბერი 2026