Historia backgammona

Pradawne gry wyścigowe

Gry, w których pionki biegną po planszy według rzutu kostką, istnieją od III tysiąclecia p.n.e. Najbardziej znana to królewska gra z Ur z Mezopotamii: plansza z cmentarzyska królewskiego w Ur, dziś w British Museum, pochodzi z lat około 2600–2400 p.n.e. W 2004 roku archeolodzy ogłosili znalezisko planszy z pionkami z Szahr-e Suchte, „Spalonego Miasta” na wschodzie Iranu — prasa nazwała ją „najstarszym backgammonem”, choć plansza wygląda inaczej. To nie są bezpośredni przodkowie backgammona, ale członkowie tej samej rodziny.

Rzymska tabula

W Cesarstwie Rzymskim grano w ludus duodecim scriptorum, „grę dwunastu linii”, a później w tabulę. Miała już 24 pola i po 15 pionków na stronę — jak dziś. Zachował się nawet opis partii cesarza bizantyjskiego Zenona (ok. 480 r.): epigramat Agathiasa analizuje jego pechowy rzut, który zrujnował całą pozycję. W odróżnieniu od dzisiejszej gry rzucano trzema kostkami, a pionki zaczynały poza planszą.

Perska legenda o nardach

Perska tradycja opowiada, że indyjski król przysłał szachy na dwór szacha Chosrowa I i wyzwał Persów, by odgadli zasady. Mędrzec Bozorgmehr rozwiązał zagadkę — i w odpowiedzi wymyślił nową grę, którą nazwał na cześć założyciela dynastii Sasanidów: nēw-ardaxšīr, „dzielny Ardaszir”. Legendę zapisano w średnioperskim traktacie o wynalezieniu szachów i nard, a powtórzył ją Ferdousi w Szahname. Od tej nazwy pochodzi słowo nard — i rosyjskie nardy.

Średniowieczna Europa: gry tablicowe i trictrac

W średniowiecznej Europie gry z tej rodziny nazywano od łacińskiej tabula — „tablicami” (ang. tables, niem. Wurfzabel). Istniało wiele odmian: w jednych gracze szli sobie naprzeciw, jak w dzisiejszym backgammonie, w innych startowali z jednego pola i szli w tę samą stronę. We Francji wielką epoką był trictrac: słowo pojawia się już w 1513 roku w liście Machiavellego, a w XVII i XVIII wieku grano w niego na dworze i w salonach. To była jednak gra inna niż backgammon — punkty zapisywało się w trakcie partii. Z tego francuskiego słowa wzięła się polska nazwa tryktrak, która z czasem przeszła na całą rodzinę gier, a dziś oznacza po prostu backgammon.

Backgammon w Anglii i Ameryce

Angielskie słowo backgammon jest poświadczone od połowy XVII wieku, a Edmond Hoyle napisał później jeden z najsłynniejszych traktatów o tej grze. W latach 20. XX wieku nowojorskie kluby wprowadziły kostkę dublującą, która uczyniła grę bardziej emocjonującą i głębszą. Dzisiejszy backgammon turniejowy to w gruncie rzeczy krótkie nardy z kostką dublującą. (W NARDEON gra się bez niej: każda partia jest warta 1, 2 albo 3 punkty.)

Kaukaz, Azja Środkowa, Europa Wschodnia

Z Persji gra rozeszła się po Bliskim Wschodzie: turecka tavla, arabska tawla, izraelski szesz-besz, grecka tavli. W XVII wieku była znana w Gruzji i Azerbejdżanie jako nardi, a przez Kaukaz słowo dotarło do Rosji. Na Kaukazie i w Azji Środkowej nardy to część życia ulicy i rodziny — w Erywaniu, Sumgaicie i Władykaukazie stoją nawet pomniki graczy. Tam najpopularniejsza stała się odmiana bez bicia: długie nardy.

Dziś

W 2024 roku rosyjskie ministerstwo sportu zatwierdziło zasady nard jako dyscypliny sportowej, z kilkoma konkurencjami, w tym długimi i krótkimi nardami. Na świecie rozgrywa się mistrzostwa w backgammonie, a gra się dziś przede wszystkim online: z przeciwnikiem z innego miasta, ze znajomym przez link albo z komputerem.

Graj za darmoBez rejestracji i pobierania — prosto w przeglądarce

Zaktualizowano: 24 października 2026