Нарды тарихы

Көне сүйек ойындары

Тастар сүйекте түскен ұпай санына қарай алаңмен жүгіретін ойындар біздің заманымызға дейінгі III мыңжылдықтан белгілі. Ең атақтысы — Месопотамиядағы Ур патша ойыны: Ур патша зиратынан табылған тақта Британ музейінде сақтаулы, оны шамамен б.з.д. 2600–2400 жылдармен мерзімдейді. Бұл нардының тікелей атасы емес, «сүйекпен жарыс» ойындары отбасының мүшесі.

Рим табуласы

Рим империясында ludus duodecim scriptorum — «он екі сызық ойыны», кейінірек табула ойналған. Табулада бүгінгідей 24 пункт пен 15-тен тас болған. Тіпті Византия императоры Зенонның (шамамен 480 жыл) бүкіл позициясын қиратқан сәтсіз лақтыруы туралы эпиграмма сақталған. Қазіргі нардыдан айырмасы — үш сүйек және ойынды тақтадан тыс бастайтын тастар.

Парсы аңызы

Парсы дәстүрі үнді патшасының Хосров I Ануширван шахтың сарайына шахмат жіберіп, оның ережесін шешуді талап еткенін баяндайды. Данышпан Бозоргмехр оны шешті — және жауап ретінде жаңа ойын ойлап тауып, оны Сасани әулетінің негізін қалаушының құрметіне атады: нев-ардашир, «батыр Ардашир». Аңыз шахмат пен нардының ойлап табылуы туралы орта парсы трактатында жазылған, оны Фирдоусидің «Шахнамасы» да баяндайды. «Нарды» сөзі дәл осы атаудан шыққан.

Сол трактатта ойын әлемнің үлгісі ретінде сипатталады: тақта — жер, 30 тас — айдың күндері мен түндері (15 жарық және 15 қараңғы), ал олардың қозғалысы — жұлдыздардың жүрісі.

Шығыс, Кавказ және Қазақстан

Парсыдан ойын Таяу Шығысқа тарады: түрік тавласы, араб тавласы, грек тавлиі, израиль шеш-беші. Нарди деген атпен ойынды Грузия мен Әзербайжанда білген, ал сөз сол жақтан әрі қарай тараған. Кавказда тас соғылмайтын нұсқа — ұзын нарды ең танымал болды. Қазақстанда да көбіне ұзын нардыны ойнайды: аулада, саябақта, үйде және онлайн. Қазақ Уикипедиясы ойынның шеш-беш, коша, тавла деген атауларын да келтіреді.

Нардыны ұлттық тоғызқұмалақпен шатастырмау керек: тоғызқұмалақта сүйек жоқ, ол — таза логикалық ойын, ал нардыда кездейсоқтық пен есеп қатар жүреді.

Бэкгаммон

Еуропада ойын өз жолымен дамыды. Ағылшынның backgammon сөзі XVII ғасырдың ортасында пайда болды, ал 1920 жылдары Нью-Йорктің ойын клубтарында еселеу кубигін ойлап тапты. Бүгінгі бэкгаммон — шын мәнінде еселеу кубигі бар қысқа нарды.

Бүгін нардының қандай түрлері ойналады

Бір атадан тараған ойын бүгін бірнеше отбасыға бөлінеді. Олардың айырмасы — тастар кездескенде не болатынында:

• Ұзын нарды — тас соғылмайды, барлық тас бір пункттен шығады. Қазақстанда, Кавказда және Орта Азияда ең танымал түрі.
• Қысқа нарды мен бэкгаммон — жалғыз тасты соғуға болады. Түрік тавласы мен грек портесі де осы отбасыдан.
• Плакото — грек тавлиінің ойыны: жалғыз тас соғылмайды, үстіне тұрған тас кеткенше «басылып» қалады.

Әр түрдің ерекшелігі мен салыстыру кестесі — нарды түрлері.

Бүгінгі нарды

Нарды — турнирлері мен рейтингтері бар ойын, ал партиялардың көбі баяғыда интернетке көшкен: басқа қаладағы қарсыласпен, досыңмен сілтеме арқылы немесе компьютермен ойнауға болады. Бұл тарихты жалғастырғың келсе — онлайн ойна.

Тегін ойнауТіркелусіз және жүктеусіз — тікелей браузерде

Жаңартылды: 24 қазан 2026