Tavla tarihi
Tavla hangi ülkenin oyunu, kim buldu, ne zaman ortaya çıktı? Kısa cevap: tek bir ülkenin değil. Zarla oynanan yarış oyunları binlerce yıllık; bugünkü tavlanın en yakın ataları Roma'da ve İran'da.
Ücretsiz oynaKayıt yok, indirme yok — doğrudan tarayıcıda
Antik zar yarış oyunları
Pulların zarla bir tahtada yarıştığı oyunlar MÖ 3. binyıla kadar uzanır. En ünlüsü Mezopotamya'dan Ur Kraliyet Oyunu: Ur'daki kraliyet mezarlığında bulunan ve bugün British Museum'da duran tahta MÖ 2600–2400'e tarihlenir. 2004'te arkeologlar İran'ın doğusundaki Şehr-i Suhte'de (“Yanık Şehir”) pullarıyla bir tahta bulduklarını açıkladı; basın buna “en eski tavla” dedi, ama tahtanın yapısı farklıdır. Bunlar tavlanın doğrudan atası değil, aynı zar yarış oyunları ailesinin üyeleridir.
Roma'nın tabula'sı
Roma İmparatorluğu'nda “on iki çizgi oyunu” ludus duodecim scriptorum, sonra da tabula oynanırdı. Tabula'da bugünkü gibi 24 hane ve oyuncu başına 15 pul vardı. Bizans imparatoru Zenon'un yaklaşık MS 480'de oynadığı bir el bile bize ulaştı: Agathias'ın bir epigramı, bütün pozisyonunu bozan şanssız atışını anlatır. Bugünkü oyundan farkları: üç zar kullanılırdı ve pullar oyuna tahtanın dışından başlardı.
Fars efsanesi: Bozorgmehr ve nard
Fars geleneğine göre bir Hint hükümdarı Şah I. Hüsrev Anuşirvan'ın sarayına satranç gönderir ve İranlılardan kurallarını çözmelerini ister. Bilge Bozorgmehr çözer ve karşılığında yeni bir oyun icat eder; ona Sasani hanedanının kurucusunun adını verir: nēw-ardaxšīr, “yiğit Erdeşir”. Efsane, satranç ve nardın icadını anlatan Orta Farsça bir risalede yazıya geçirilmiş, Firdevsi'nin Şehname'sinde yeniden anlatılmıştır. Nard kelimesi buradan gelir.
Aynı risale oyunu dünyanın bir modeli olarak anlatır: tahta yeryüzü, 30 pul ayın gün ve geceleri (15 açık, 15 koyu), pulların hareketi de yıldızların ve göğün hareketidir.
Osmanlı'da nerd, bugün tavla
Oyun İran'dan bütün Orta Doğu'ya yayıldı. Osmanlıcada nerd ya da nerttahta diye de anıldı; bugün Türkiye'de tavla, Araplarda tawla, İsrail'de şeş beş, Yunanistan'da tavli, İran'da tahte nard diye bilinir. Zar isimleri — hep yek, dubara, dü şeş, şeş beş — Farsça ve Türkçe sayıların karışımıdır ve bu yolculuğun izini taşır: tavla zar isimleri.
Kafkasya ve uzun nard
17. yüzyılda oyun Gürcistan'da ve Azerbaycan'da nardi adıyla biliniyordu; Rusya’ya nardy adı Kafkasya üzerinden geçti. Kafkasya'da ve Orta Asya'da en sevilen tür kırmasız olanı oldu: uzun nard. Erivan'da, Sumgayıt'ta ve Vladikavkaz'da nard oyuncularına dikilmiş anıtlar var.
Avrupa, Amerika ve katlama küpü
Avrupa'da oyun kendi yolunu izledi ve İngilizcede backgammon adını aldı. 1920'lerde New York'un oyun kulüpleri katlama küpünü getirdi; bugünkü uluslararası tavla, aslında küplü tavladır. Türkiye'deki klasik tavla küpsüz oynanır — NARDEON'da da küp yok: her el sabit 1, 2 ya da 3 sayı.
Bugün tavla
2024'te Rusya Spor Bakanlığı nardı spor dalı olarak tanıdı; disiplinleri arasında uzun ve kısa nard (tavla) var. Oyunun büyük kısmı ise çoktan internete taşındı: başka bir şehirden rakiple, linkle bir arkadaşla ya da bilgisayara karşı. Online tavla sayfasından hemen başlayabilirsin.
Ücretsiz oynaKayıt yok, indirme yok — doğrudan tarayıcıda
Sık sorulan sorular
Tavla hangi ülkenin oyunu?
Tek bir ülkeye ait değildir. Bugünkü tavlaya benzeyen 24 haneli, 15 pullu oyun Roma'da biliniyordu; “nard” adı ve oyunun icadına dair efsane İran'dan gelir. Oyun Orta Doğu'dan Kafkasya'ya, Balkanlar'dan Avrupa'ya yayıldı.
Tavlayı kim icat etti?
Bilinen bir mucidi yok. Fars efsanesine göre nardı Sasani sarayının bilgesi Bozorgmehr icat etmiştir; ama bu bir efsanedir, tarihî kayıt değil.
Tavla kelimesi nereden geliyor?
Yunancadaki tavli gibi, Latince tabula (tahta, masa) ile ilişkilendirilir. Osmanlıcada oyun nerd ya da nerttahta adıyla da geçer.
Katlama küpü ne zaman çıktı?
1920'lerde New York'taki oyun kulüplerinde. Klasik Türk tavlasında küp kullanılmaz; NARDEON'da da yok.
Tavla şans oyunu mudur?
Zar şans getirir, ama hamle seçimi beceridir. Uzun bir maçta iyi oyuncu çok daha sık kazanır; bu yüzden tavla dünyada zekâ oyunu olarak turnuvalarda oynanır.
Güncellendi: 23 Ekim 2026